Դաշտանային պարբերաշրջան

Դաշտանը սեռականորեն հասուն կնոջ արգանդից պարբերաբար՝ 26-28 օրը մեկ, միջին հաշվով 3-4 օր տևող արյունային արտադրությունն է, որը հատուկ է միայն մարդուն և մարդանման կապիկներին:

Դաշտանային պարբերաշրջան ասելով հասկանում ենք առաջին օրվանից մինչև հաջորդ դաշտանի սկիզբը: Տևում է մեծ մասամբ 26-29, երբեմն՝ 23-25, հազվադեպ՝ 30-35 օր: Կանոնավոր է համարվում 28 օր տևողությամբ պարբերաշրջանը:

Առաջին դաշտանը, որը սեռական հասունության վկայությունն է, սկսվում է 12-13 տարեկանում (1 տարի): Այն շարունակվում է նույն պարբերականությամբ, սակայն լինում են դեպքեր, երբ կարգավորվում է 5-6 ամիս հետո կամ երբեմն՝ 1-2 տարվա ընթացքում: Կինը պտղաբեր է համարվում 18-45 տարեկանում, այնուհետև դաշտանային պարբերաշրջանը դառնում է անկանոն, ապա սկսվում է դաշտանադադարը, որով և ավարտվում է կնոջ պտղաբերության շրջանը:

Դաշտանը ֆիզիոլոգիական բարդ պրոցես է, որը կապված է կնոջ ձվարաններում և ներզատիչ գեղձերում, հատկապես մակուղեղում (հիպոֆիզ) արտադրվող հատուկ հորմոնների հետ:

Մինչև սեռական հասունացումը, աղջիկ երեխայի ձվարաններում լինում են մոտ 40 հազար նախնական ձվաբջիջներ, որոնցից ամբողջ կյանքում հասունանում են միայն 350-450-ը, մնացածները ապաճում են: Հասունացածներից մի քանիսը բեղմնավորվում են, կինը հղիանում է, իսկ մյուսները՝ չբեղմնավորվածները, դուրս են գալիս դաշտանային արյան հետ: 

Ձվարաններում ձվաբջիջները գտնվում են հատուկ պատիճների մեջ, որոնք կոչվում են գրաֆյան բշտեր կամ ֆոլիկուլներ: Ձվաբջիջը ֆոլիկուլի մեջ հասունանում է հիպոֆիզի հատուկ հորմոնների ազդեցության ներքո: Դրա հասունացման ընթացքում, որը տևում է 13-14 օր, ֆոլիկուլը արտադրում է ակտիվ հորմոններ՝ էստրոգեններ, որոնց շնորհիվ վերանում են նախորդ դաշտանից հետո արգանդի լորձաթաղանթում ի հայտ եկած փոփոխությունները: Երբ ձվաբջիջը հասունանում է (այսինքն՝ երբ նրա քրոմոսոմները կիսվում են, և այն դառնում է բեղմնավորվելու ընդունակ), բուշտը պատռվում է, ձվաբջիջը ձվարանից ընկնում է ուղղակի կոնքի խոռոչում ֆալոպյան փողի բացված ծոպավոր ձագարի մեջ (նկ. 1, 2): Այս պրոցեսը կոչվում է ձվազատում: Արգանդային փողերի ծոպերի շարժունակության շնորհիվ ձվաբջիջը ձագարից անցնում է փողի մեջ: Այստեղ հանդիպում է սպերմատոզոիդին (սերմնյակին), բեղմնավորվում և 10-12 օր առաջ շարժվելով՝ ընկնում է արգանդի խոռոչ: Ձվազատումից 3-4 օր հետո պատռված գրաֆյան բշտի տեղում առաջանում է, այսպես կոչված՝ դեղին մարմին, որը ժամանակավորապես կատարում է ներզատիչ գեղձի ֆունկցիա: Նրա արտադրած հորմոնի՝ պրոգեստերոնի ազդեցությամբ արգանդը պատրաստվում է ընդունելու ՙճանապարհ ընկած՚ ձվաբջջին. նրա լորձաթաղանթի մակերեսային շերտը 4-5 անգամ հաստանում է, ուռչում, դառնում փափուկ, լորձաթաղանթի գեղձերի արտադրությունն ուժեղանում է, արյան անոթները լայնանում են, մկանների լարվածությունը՝ թուլանում: Դեռ արգանդի փողում բեղմնավորված ձվաբջիջր զարգացման 4 փուլ է անցնում՝ դառնում սաղմնային բջիջ, որը կպչում, մխրճվում է արգանդի լորձաթաղանթի պատի մեջ, և սկսում է զարգանալ սաղմը (նկ. 1, 2):

Սկսվում է բեղմնավորված ձվաբջջի (զիգոտա՝ սաղմնային բջիջ) զարգացումը՝ իրար հաջորդող փուլերով:

Եթե ճանապարհին ձվաբջիջը չի բեղմնավորվում (այսինքն՝ արական սեռական բջիջը՝ սպերմատոզոիդը, ձվաբջջի մեջ չի ներթափանցում), ձվարանում դեղին մարմինն ապաճում է և աստիճանաբար ներծծվում, բայց նրա հետքը մնում է փոքրիկ սպիի ձևով: Երբ դեղին մարմնի գործունեությունը դադարում է և նա արդեն պրոգեստերոններ չի արտադրում, արգանդի արյան անոթները դառնում են փխրուն և սկսում են արյունահոսել: Արյան հետ միախառնվում են գեղձերի արտադրուկն ու լորձաթաղանթից պոկված կտորները:

Ինչպես տեսնում ենք, դաշտանր կապված է դեղին մարմնի առաջացման և ապաճման հետ: Ուրեմն՝ անկախ նրանից, թե ձվազատումից հետո ձվաբջիջը կընկնի փողի մեջ և արգանդ կհասնի թե ոչ, դաշտանն անպայման կլինի, քանի որ ձվազատումից հետո դեղին մարմին է առաջանում:

Դաշտանից հետո 10-15 օրվա ընթացքում արգանդում և փողերում դեռևս ոչ մի ձվաբջիջ չի լինում, որի պատճառով այդ ժամանակ հղիության հնարավորությունը բացառվում է:

Դրանից հետո սովորաբար մի կողմից ձվարանում սկսում է հասունանալ նոր ձվաբջիջ, և տեղի է ունենում նոր ձվազատում: Երբ ձվաբջիջը ճանապարհին արգանդի փողի մեջ բեղմնավորվում է և սկսում զարգանալ, դեղին մարմինն այլևս ապաճման չի ենթարկվում, հատկապես՝ արգանդի լորձաթաղանթի անոթները չեն արյունահոսում, այսինքն՝ դաշտանը բացառվում է: Նման դեպքում դեղին մարմինը կանխում է հաջորդ ձվաբջիջիների հասունացումը: Մտնելով արգանդ, բեղմնավորված ձվաբջիջը սուզվում է նրա պատի մեջ: Այստեղ գոյանում է ընկերքը, որից սկսվող պորտալարով պտուղը մորից ստանում է սննդանյութեր և թթվածին:

Նկար 1. Դաշտանային պարբերաշրջան

 Նկար 2. Ձվաբջջի բեղմնավորման ու տեղաշարժման ուղին

Լինում են դեպքեր, երբ բեղմնավորումը կատարվում է որովայնի խոռոչում, և բեղմնավորված ձվաբջիջը փողի մեջ չի ընկնում, կամ նրա նեղացման պատճառով չի կարողանում արգանդ հասնել. առաջանում է արտարգանդային, որովայնային կամ փողային հղիություն: Որովայնային հղիությունը (նայած՝ որտեղ է կպած ընկերքը) մինչև վերջ կարող է պահպանվել, իսկ փողայինը՝ փողի պատռվելու հետևանքով, 1-2 ամսվա ընթացքում ընդհատվում է: Երկու դեպքում էլ անհետաձգելի վիրահատական միջամտությունը պարտադիր է:

Դաշտանային պարբերաշրջանի խանգարումները կարող են կապված լինել ինչպես սեռական օրգանների ախտաբանական պրոցեսների, այնպես էլ արտասեռական գործոնների հետ: Դրանց նպաստող պատճառներից են արյան ու վարակական ծանր հիվանդությունները, վիտամինային անբավարարությունը, լյարդի, երիկամների ախտահարումները, ծանր հոգեկան ապրումները: Կարևոր դեր են խաղում հատկապես ներզատիչ գեղձերի հիվանդությունները՝ շաքարամիզությունը, վահանագեղձի թերֆունկցիան կամ թունավոր խպիպը, մակերիկամների կեղևային շերտի գերաճը, հիպոֆիզի հիվանդությունները և այլն: Հորմոնային բնույթի խանգարումները լինում են այն դեպքում, երբ սեռական հորմոնների թերարտադրության հետևանքով նորմալ ձվազատում չի կատարվում, հետևապես և՝ դեղին մարմին չի առաջանում, ու արգանդի լորձաթաղանթը համապատասխան փոփոխության չի ենթարկվում: Նշված խանգարումներն արտահայտվում են տարբեր ձևով՝ դաշտանի բացակայությամբ, սակավարյունային, կարճատև, առատ ու երկարատև, ցավոտ դաշտանով: Նման դեպքերում անհրաժեշտ է դիմել մասնագետի, որը պարզելով պատճառը, կնշանակի համապատասխան բուժում:

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ